Udar słoneczny i upał na wakacjach: objawy i pierwsza pomoc

Udar słoneczny to skutek silnego, bezpośredniego słońca działającego na głowę i kark. Objawia się bólem i zawrotami głowy, zaczerwienieniem skóry i ogólnym niepokojem. Znacznie groźniejszy jest udar cieplny, w którym temperatura ciała przekracza 39°C, a organizm nie potrafi sam jej obniżyć: skóra jest gorąca, tętno szybkie, a chory może stracić przytomność. W takiej sytuacji trzeba natychmiast wezwać pomoc, przenieść chorego w chłodne miejsce i schładzać jego ciało. Obu stanom najskuteczniej zapobiega cień w najgorętszych godzinach, regularne picie wody i lekkie ubranie. Szczególnie uważać powinny osoby podróżujące z małymi dziećmi i seniorzy.

Udar słoneczny, udar cieplny, wyczerpanie: jak je odróżnić?

Ministerstwo Zdrowia i Główny Inspektorat Sanitarny opisują trzy stany związane z przegrzaniem. Różnią się przyczyną, objawami i tym, jak pilnie potrzebna jest pomoc.

Granica między tymi stanami nie zawsze jest wyraźna. Ministerstwo Zdrowia zaznacza, że jeśli osoba z objawami wyczerpania cieplnego nie poczuje się lepiej w ciągu pół godziny od przeniesienia w chłodne miejsce i napicia się wody, istnieje podejrzenie udaru cieplnego. Wymioty przy wyczerpaniu cieplnym to sygnał, by od razu udać się do lekarza.

Pierwsza pomoc w upale krok po kroku

Przy każdym podejrzeniu przegrzania liczy się czas. Postępowanie, które zaleca Ministerstwo Zdrowia, można streścić w kilku krokach:

1. Przenieś chorego w chłodne, zacienione miejsce, najlepiej do klimatyzowanego pomieszczenia.
2. Rozluźnij lub zdejmij nadmiar ubrania i ułóż chorego w pozycji leżącej.
3. Schładzaj ciało zimnymi okładami, a przy udarze cieplnym nawet zimnym prysznicem lub kąpielą.
4. Podawaj wodę małymi łykami, jeśli chory jest przytomny i może pić.
5. Wezwij pomoc, gdy pojawi się wysoka temperatura ciała, splątanie, utrata przytomności, wymioty albo gdy stan się nie poprawia.

Za granicą numery alarmowe są różne. W krajach Unii Europejskiej i w Turcji działa numer 112, a w Egipcie pogotowie ratunkowe ma według MSZ numer 123. W hotelu najszybciej pomoże recepcja, która wezwie lekarza, a na wycieczce z biurem podróży także rezydent. Zadzwoń też do centrum alarmowego ubezpieczyciela, bo wiele polis wymaga uzgodnienia leczenia. Numer polisy i telefon assistance warto mieć zapisane w telefonie i na kartce.

Ile pić i jak się chłodzić?

Światowa Organizacja Zdrowia radzi w upale pić wodę regularnie, około szklanki na godzinę i co najmniej 2-3 litry na dobę. Nie czekaj na pragnienie, bo pojawia się, gdy organizm już traci płyny. Alkohol i duże ilości kawy sprzyjają odwodnieniu, dlatego przy hotelowym barze warto przeplatać napoje wodą. Osoby, którym lekarz zalecił ograniczanie płynów, na przykład z powodu choroby serca lub nerek, powinny przed wyjazdem zapytać go, jak postępować w upale.

WHO podpowiada też, jak obniżyć temperaturę ciała i pokoju:

• noś lekkie, luźne ubrania z przewiewnych tkanin i nakrycie głowy,
• bierz chłodne prysznice i zwilżaj skórę mokrym ręcznikiem lub lekkim, zmoczonym ubraniem,
• w dzień zasłaniaj okna, a otwieraj je dopiero wtedy, gdy na zewnątrz jest chłodniej niż w pokoju,
• klimatyzację ustaw na około 27°C i połącz ją z wentylatorem, który sprawi, że w pokoju będzie się wydawało chłodniej,
• z wentylatora korzystaj tylko przy temperaturze poniżej 40°C, bo powyżej tej granicy przestaje chłodzić, a zaczyna dodatkowo ogrzewać ciało.

Biegunka podróżnych szybko odwadnia, a w upale jest szczególnie niebezpieczna. Jak jej zapobiegać i co zabrać do apteczki, wyjaśniamy w poradniku Biegunka podróżnych: zapobieganie i apteczka.

Dzieci w upale: wózek, samochód i plaża

Małe dzieci przegrzewają się szybciej niż dorośli i nie zawsze potrafią powiedzieć, że źle się czują. WHO przypomina o kilku zasadach:

• Nigdy nie zostawiaj dziecka w zaparkowanym samochodzie, nawet na chwilę. Temperatura w środku bardzo szybko staje się niebezpieczna. Dotyczy to także auta wypożyczonego na wakacjach.
• Nie przykrywaj wózka suchym kocykiem ani pieluchą. Pod tkaniną robi się jeszcze goręcej. Lepiej użyć cienkiej, wilgotnej tkaniny, zwilżanej na bieżąco, i przenośnego wentylatora.
• Ubieraj dziecko w lekkie, luźne ubrania zakrywające skórę, kapelusz z szerokim rondem i okulary przeciwsłoneczne, a odsłonięte miejsca chroń kremem z filtrem.
• W najgorętszych godzinach zostańcie w cieniu lub w budynku. WHO podaje, że cień potrafi obniżyć odczuwaną temperaturę o ponad 10°C.

Brytyjska publiczna służba zdrowia NHS zaleca, by niemowlęta poniżej 6 miesięcy nie przebywały w silnym, bezpośrednim słońcu. Więcej o wyborze terminu i hotelu dla najmłodszych piszemy w artykule Wakacje z dzieckiem do 3 lat. Jeśli dziecko jest nietypowo senne lub rozdrażnione, nie chce pić albo ma gorącą skórę, trzeba jak najszybciej skontaktować się z lekarzem.

Seniorzy i osoby przewlekle chore

WHO wymienia wśród osób najbardziej narażonych na skutki upału osoby po 65. roku życia oraz chorujące na choroby serca i układu krążenia, cukrzycę, choroby układu oddechowego i nerek. Upał obciąża serce i nerki, a u osób przewlekle chorych może zaostrzyć chorobę.

Przed wyjazdem do ciepłego kraju warto porozmawiać z lekarzem prowadzącym o tym, jak przyjmowane leki i choroba mogą wpływać na tolerancję upału, oraz zabrać listę leków z nazwami substancji czynnych. Na miejscu pomagają spokojny rytm dnia, pokój z klimatyzacją i wycieczki zaplanowane na wczesne godziny. Kierunki i hotele wygodne dla starszych podróżnych omawiamy w artykule Wakacje dla seniorów z biurem podróży.

Pamiętaj także, że zaostrzenie choroby przewlekłej bywa wyłączone z podstawowej polisy turystycznej. Przed wyjazdem sprawdź w ogólnych warunkach ubezpieczenia, czy potrzebne jest rozszerzenie.

Jak zaplanować dzień i termin wyjazdu?

Upał najłatwiej znieść, gdy dzień ułoży się pod niego, a nie odwrotnie. WHO radzi unikać wychodzenia i wysiłku w najgorętszej części dnia oraz spędzać w chłodnym miejscu przynajmniej 2-3 godziny dziennie. Przypomina też, że w pełnym słońcu odczuwana temperatura może być o 10-15°C wyższa niż w cieniu.

• Plażę i aktywność zaplanuj na rano i późne popołudnie. W południe lepszy jest cień, basen kryty albo pokój.
• Wycieczki fakultatywne wybieraj z wczesnym wyjazdem i sprawdź, czy autokar ma klimatyzację, a program przerwy w cieniu.
• Nie pływaj sam. WHO w zaleceniach na czas upałów przypomina o ryzyku utonięcia i radzi nigdy nie pływać w pojedynkę.
• Śledź lokalne ostrzeżenia przed upałem i komunikaty, które przekazuje rezydent.

Jeśli źle znosisz wysokie temperatury, wybierz termin poza szczytem lata. W Grecji, Turcji czy Hiszpanii czerwiec i wrzesień łączą ciepłe morze z mniejszym upałem, a do Egiptu wygodniej jest latać jesienią, zimą i wiosną. Jak wygląda egipskie lato i gdzie łatwiej je znieść, opisujemy w tekście Egipt w sierpniu: jak znieść upał. Szykuj Walizkę codziennie sprawdza oferty na stronach organizatorów i publikuje je w grupach na Facebooku dla każdego z ośmiu lotnisk. Wyjazdy z hotelami przyjaznymi rodzinom znajdziesz na podstronie wakacje rodzinne, a rezerwacja odbywa się bezpośrednio u organizatora.

Najczęstsze pytania

Jak odróżnić udar słoneczny od udaru cieplnego?

Udar słoneczny wywołuje silne słońce działające na głowę i kark, a objawia się bólem i zawrotami głowy, zaczerwienieniem skóry i niepokojem. Przy udarze cieplnym temperatura ciała przekracza 39°C, skóra jest gorąca, tętno szybkie i może dojść do utraty przytomności. Udar cieplny wymaga natychmiastowego wezwania pomocy.

Ile wody pić w upale na wakacjach?

Według WHO w upale warto pić wodę regularnie, około szklanki na godzinę i co najmniej 2-3 litry na dobę, nie czekając na pragnienie. Osoby, którym lekarz zalecił ograniczanie płynów, powinny przed wyjazdem ustalić z nim, jak postępować w upale.

Co zrobić, gdy dziecko przegrzało się na plaży?

Przenieś dziecko w chłodne, zacienione miejsce, rozbierz je z nadmiaru ubrań, schładzaj ciało wilgotnymi okładami i podawaj wodę małymi łykami. Jeśli dziecko jest nietypowo senne, wymiotuje, nie chce pić albo ma gorącą skórę, jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem.

Kiedy przy przegrzaniu trzeba wezwać lekarza?

Natychmiast przy podejrzeniu udaru cieplnego, czyli przy wysokiej temperaturze ciała, splątaniu lub utracie przytomności. Pomocy trzeba też szukać, gdy pojawiają się wymioty albo gdy złe samopoczucie nie mija w ciągu pół godziny od przeniesienia w chłodne miejsce.

Czy wentylator pomaga w upale?

Tak, ale tylko do pewnej granicy. WHO zaleca korzystanie z wentylatora przy temperaturze poniżej 40°C, bo powyżej tej wartości wentylator dodatkowo ogrzewa ciało. Najlepiej łączyć go z klimatyzacją ustawioną na około 27°C, chłodnym prysznicem i zwilżaniem skóry.